نوروز: روزهاي پاياني خرداد ، به مناسبت بزرگداشت شهيد چمران و دکتر علي شريعتي، جبهه مشارکت منطقه يزد ميزبان دکتر هادي خانيکي بود.
دکتر خانيکي که تيرماه 1330 در گناباد خراسان ديده بر جهان گشوده ، داراي سوابق مبارزاتي پيش از پيروزي انقلاب است و استادياري گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي تهران، عضو ستاد پيشبرد علوم در ايران، عضو شوراي علمي جهاد دانشگاهي، عضو شوراي تغيير ساختار وزارت علوم، تحقيقات و فناوري ، عضو شورالي عالي کميسيون ملي يونسکو، سردبيري کيهان، عضو شوراي مرکزي جهاد دانشگاهي، معاون فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري، مشاور رييس جمهور در امور فرهنگي در دولت اصلاحات، رييس پژوهشکده مطالعات فرهنگي و اجتماعي و عضو هيئت امناي دانشگاه علامه طباطبايي از جمله سوابق علمي و اجرايي اوست.

دکتر خانيکي که دارای دکترای ارتباطات است، افزون بر موارد ياد شده، داراي مقاله هاي متعدد علمي در زمينه هاي فرهنگي، ارتباطات، رسانه، گفت و گوي تمدن ها و ... مي باشد و سخنراني هاي علمي متعددي را در کنفرانس ها و گردهم آيي هاي علمي بين المللي داشته است. وي هم اکنون عضو هيات امناء و هيات مديره موسسه بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها و عضو شورای مرکزی جبهه مشارکت ايران اسلامی می باشد.

آن چه در پيش روی شماست گزارشی از سخنان وی در مراسم بزرگداشت شهيد چمران و دکتر علی شريعتی است که روزهای پايانی خرداد ماه 1387 در محل دفتر جبهه مشارکت منطقه يزد صورت گرفته است.

نسبت انديشه ها را بايد با واقعيت هاي زمان شناخت
عصر شريعتي به پايان نرسيده است. شريعتي تنها خيابان بزرگي در تهران نيست که به تاريخ سپرده شده باشد، بلکه خط ويژه اي است که هنوز افراد زيادي در آن تردد دارند.

دکتر هادي خانيکي مشاور عضو شورای مرکزی جبهه مشارکت با بيان اين مطلب اظهار داشت: شريعتي کسي بود که درد و علاقه و عشقش دين بود ، به بي ديني متهم بود و در اين 30 سال ، هم در معرض قضاوت بوده و هم ناشناخته مانده است!

وي که در مراسم بزرگداشت شهيد چمران و دکتر علي شريعتي در يزد سخن مي گفت خاطرنشان ساخت: اگر کسي بخواهد تاريخ انقلاب را ورق بزند بهترين نوع خلاصه گزيني آن ، انتخاب خرداد است که نيمه آن با نام امام و آغاز آن با اصلاحات و پايان آن با نام شهيد چمران همراه است. کمتر زماني هست که به اعتبار نمادهاي آن بتوانيم چنين رويدادهايي را يکجا داشته باشيم.

دکتر خانيکي شهيد چمران را الگويي استثنايي خواند و با اشاره به اينکه روايت 29 و 31 خرداد را بهتر است با هم بخوانيم گفت: در کارنامه شهيد چمران در کنار درس ترموديناميک ، مهندس بازرگان به جاي نمره 20 نمره 22 را به ثبت رسانده تا بگويد چمران از سطح متعارف بالاتر است.

وي با اشاره به اين که چمران مرزهاي مصنوعي را نپذيرفت، خير بودن را يکي از ويژگي هاي او دانست و افزود: شهيد چمران که کار اجتماعي اش در لبنان با حرکت محرومين آغاز مي شود، چه در لبنان ، چه در ايران و در جاهاي ديگر، بيشترين مراتب ارادت را به شريعتي داشته است و پکيج يا به اصطلاح امروزي ، بسته شريعتي را مي توان با روايت چمران بازخواني کرد.

شريعتي؛ غايبي هميشه حاضر

مشاور فرهنگي دولت اصلاحات سپس اظهار داشت: دکتر شريعتي در تعبير زيبايي که جان مايه زندگي اش هست تصويري از خودش ارائه کرده که: وجودم تنها يک حرف و زيستنم گفتن همان حرف است؛ سخن گفتن و معلمي کردن و نوشتن. آن چه مردم مي پسندند، سخن گفتن ، آن چه هم مردم مي پسندند و هم خودم ، معلمي کردن ، اما آنچه خودم را راضي مي کند نوشتن است. و آثارم سه دسته است ؛ اجتماعيات، اسلاميات، کويريات؛ آن چه مردم مي پسندند، اجتماعيات، آن چه هم خود مي پسندم و هم مردم، اسلاميات، اما آنچه خودم را راضي مي کند، کويريات است.

وي افزود: دکتر شريعتي در نوشتاري از خودش به عنوان معلوم مجهول ياد مي کند. مدعاي شريعتي اين است که هم خيلي مطرح است و هم خيلي ناشناخته.

خانيکي با اشاره به اينکه فوکو متفکري است که عمده برخوردهايش با روشنفکران بوده است، گفت: او در زمستان 57 در ايران بوده و در گزارشي از تاثير دکتر شريعتي به عنوان حاضر ناديدني يا غايبي هميشه حاضر ياد مي کند.

وي با طرح اين نکته که شريعتي متهمي براي همه فصول است، او نه تنها حضور داشت ، بلکه هنوز هم از زواياي مختلف به محاکمه کشيده مي شود، خاطرنشان ساخت: در سال هاي نخست پس از پيروزي انقلاب ، نسبت به شريعتي، کم قدرناشناسي نشد، کتاب هاي او در سطح مدارس جمع آوري شد. اتهام اوليه دکتر شريعتي اين بود که دارد دين را زميني و قابل دسترس مي کند، امروز شريعتي متهمي است بر عکس آن دوران ! و اتهام او اين است که شريعتي دين را فربه کرده، گويا او شريک خيلي خشونت ها و نامدارايي ها و مداخله ها در زندگي خصوصي افراد است و گويا هيچ خلوتي را براي شهروندان باقي نگذاشته است!

خانيکي با اين توضيح که شريعتي کويرياتي هم دارد، شريعتي اهل نوشتن هم هست، شريعتي فقط آن شريعتي اهل سخن و معلم نيست، شريعتي را بايد نويسنده دانست اذعان داشت: ميزان رساله ها و پايان نامه هايي که در زمينه اسلام شناسي در غرب بر سر شريعتي به پايان رسيده فراوان است، کتاب هاي شريعتي در مصر از چاپ بيست و پنجم هم گذشته است. دايره وسيعي که شريعتي را مطرح کرده، البته او را هم مورد نقد قرار داده، نقد شريعتي، نقدي وسيع و پردامنه و بي رحمانه بوده است.

وي گفت: شريعتي مي گويد اگر مي خواهيد مرا بشناسيد، مرا در نوشته هايم دنبال کنيد ، که اين نوشته ها عمدتا کويريات است. شريعتي در کويرياتش عمدتا تعابير عرفاني و عاشقانه از دين دارد. به تعبير خود او ، شريعتي در چامعه سه نقش داشته؛ نقش خطيب بودن ، نقش معلمي و نقش نويسندگي.

شريعتي را با فهم گفتماني بايد شناخت
اين عضو هيئت مديره موسسه بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها اظهار داشت: مرحوم دکتر محمدتقي شريعتي آن جا که نمي توانست خودش را نگه دارد و گريه مي کرد، يادآوري گريه هاي نيمه شب دکتر علي شريعتي بود. آن جا که پس از نوشتن در مورد رحلت پيامبر در پاسخ به پدرش در خصوص دليل گريه اش مي گويد پيامبر را به خاک سپردم.

وي با اشاره به اين که در اين مجال من با شريعتي دانشگاهي و شريعتي انقلابي کاري ندارم و تنها به شريعتي روشنفکر مي پردازم، تاکيد کرد: فهم شريعتي را با فهم گفتماني بايد شناخت. در تحليل گفتمان ، براي بررسي يک متن گفتاري يا نوشتاري ، بايد به فراتر از متن رفت. بايد نسبت واژه هايي را که در انديشه هاي شريعتي، مطهري، امام و ... وجود دارد ، با واقعيت هاي اجتماعي و مناسبات بيروني با هم ديد.

دکتر خانيکي اظهار داشت: نسل جوان ما به درستي شعار و حرفش اين است که ما مي خواهيم زندگي کنيم، اين نسل وقتي جمله شريعتي را که مي گويد « ... اگر مي تواني بميران و گرنه بمير...» ، اگر گفتمان بين دونسل صورت نگيرد و نسبت انديشه شريعتي با واقعيت هاي زمانش شناخته نشود ، برايش قابل درک نيست و يک کج فهمي صورت خواهد گرفت.

وي صورت زباني را فقط بخشي از يک شبکه اجتماعي، فرهنگي و سياسي دانست و با اشاره به اين که هر متني بايد بر اساس روابط درون متني و از طرفي با رابطه آن متن با روابط اجتماعي بررسي شود ، تاکيد کرد: نسبت شريعتي را با بافت اجتماعي بايد شناخت. گفتمان شريعتي را بايد ديد، به اين معنا که آن گفت و گوها و سخنراني ها و متن ها را بايد متن زنده اي دانست و به شناخت محيط و شرايط توجه کرد. حتما بايد گفتمان شريعتي را شناخت و هر يک از گفته هاي شريعتي را در زمان خودش شناخت. گفتمان شريعتي اين است که با يک دشمن مسلط يعني امپرياليسم و با يک رقيب يعني مارکسيسم روبرو بود و با نگاه ديني و انتقادي به سنت ، به دين مي پرداخت.

مسئله شريعتي با زمان و مکانش تطابق دارد
دکتر هادي خانيکي روشنفکر را از ديدگاه شريعتي کسي معرفي کرد که آگاه به زمان و مکانش هست و افزود: دکتر شريعتي روشنفکري را هدايتگري، ذهنيت سازي و خودآگاهي دادن به جامعه مي داند و به آگاهي متن جامعه معتقد است و باورش کشف وجه غالب زمانه، گريز از تقليد و سطحي نگري و اين است که پل زدن به متن جامعه در ذهن، مسئله ايجاد مي کند.

وي گفت: شريعتي را براي فهم گفتمانش بايد نسل دوم روشنفکري ديني دانست. نسل اول يعني مهندس بازرگان با گفتمان مسلط زمان خودش يعني علم به دنبال اين است که دين را کارآمدي علمي بدهد. نسل دوم که شريعتي نماد آن است، بيشتر در لابلاي قوانين اجتماعي، در جستجوي نظم و مشيت الهي است.

اين عضو کميته ملي ارتباطات کميسيون ملي يونسکو فراخوان شريعتي، با بيان اين که نگاه ديني به عرصه هاي عمومي است و شريعتي روشنفکر، دو پيش فرض دارد که يکي ناظر به ارزش و ديگري ناظر به واقع است خاطرنشان ساخت: شريعتي دغدغه کاهش رنج هاي مردمش را دارد و دراينجا با عالم که به دنبال کشف حقيقت است تفاوت مي يابد. شريعتي با پيش فرض ديگر مي خواهد تغيير بدهد، او با آگاهي دادن ، به مذهب و تحول دروني مي انديشد. مي توان گفت شريعتي روشنفکري است که با تامل در مسئله ، به دنبال راه حل بومي است، شريعتي سعي کرده مسئله را از جامعه خودش در بياورد و لذا نظريه « بازگشت به خويش» و « تصحيح و استخراج فرهنگي» را مطرح مي کند.

دکتر خانيکي مسئله محوري و تطابق داشتن مسئله شريعتي با زمان و مکان را مهم ترين موضوع گفتمان او دانست و گفت: شريعتي روشنفکري دردمند، دردشناس و دلير است و سعي مي کند دين را در جامعه مطرح کند و نسبت دين را با تجربه روشن کند. در همين رابطه به نقد و نوآوري روي مي آورد.

وي شريعتي روشنفکر را پديده اي معرفي کرد که زنده هست، خيلي چيزها براي فهم امروز دارد به شرط اين که نگاه ما محدود به گذشته باشد و سخنان خود را با اين دعاي شريعتي به پايان برد که : خدايا به من زيستني عطا کن که در لحظه مرگ بر بي ثمري آن حسرت نخورم.

از انديشه شريعتي نه جزميت درمي آيد و نه بي هويتي
در ادامه مراسم تني چند از حاضران به طرح پرسش هاي خود پرداختند و دکتر خانيکي به اين پرسش ها پاسخ گفت. وي در اين بخش از مراسم با اشاره به اين که رويکرد شريعتي نشان دادن توانمندي دين براي مبارزه با مسئله زمانش يعني امپرياليسم تصريح کرد: خط ويژه شريعتي که با جنبه هاي عرفاني، اخلاقي و معنوي بر عقلانيت اتکا دارد، با بنيادگرايي مخالفت دارد. انقلابي بودني که شريعتي از حضرت علي (ع) تصوير مي کند، با آن انقلابي گري که بنيادگرايي تصوير مي کند متفاوت است .

مشاور فرهنگي رييس جمهوري در دولت اصلاحات تاکيد کرد: انديشه شريعتي، انديشه خشونت نيست، از انديشه شريعتي نه جزميت درمي آيد و نه بي هويتي، شريعتي متدلوژي و روشي براي برخورد با مسائل زمانه خويش دارد.

وي در پايان با نقد ثبت و ضبط نشدن تجربه ها و انتقال نيافتن آن ها و بي حافظگي تاريخي، آن را يکي از اشکالات جدي جامعه ما معرفي کرد و افزود: يکي از ضعف هاي اصلاحات اين بود که تجربه ها به ثبت و ضبط در نيامد، اما اگر اين تجربه ها ثبت مي شد از دل آن تئوري در مي آمد.

گزارش: محمد امامی