حسین واله معاون سياسي دفتر سيد محمد خاتمي در دوران رياست جمهوري معتقد است انتخابات باید فرصتی باشد که پایگاه اجتماعی حکومت هرچه بیشتر گسترش و ژرفا پیدا کند نه کلفتی از سر ناچاری ،که منشأ بحران ها، تنشها و نهایتا سرخوردگی در بخشی از جامعه شود.
این استاد دانشگاه و عضو سابق جبهه مشارکت ایران اسلامی در گفت و گو با خبرنگار سایت خبری باران در خصوص فلسفه انتخابات د ریک نظام سیاسی گفت:
اساسی ترین رکن نظام های دموکراتیک انتخابات است که طی آن متصدیان قدرت به وسیله مردم تعیین می شوند. در عین حال بهترین شاخص دموکراسی هم انتخابات است. هیچ حکومتی نمی تواند ادعای دموکراسی داشته باشد مگر آنکه انتخابات را پایه اصلی مشروعیت نظام سیاسی خود قرار دهد. البته ما درباره دموکراسی در جهان جدید حرف می زنیم و انتخابات نیز نوعی نهاد مدرن محسوب می شود. دموکراسی باستانی به گونه ای دیگر بود. در دوران ما برای ما مسلمان ها فرق امارت اسلامی طالبان با جمهوری اسلامی امام در انتخابات متجلی ست.
وی با اشاره به فلسفه ی انتخابات در علم سیاست ادامه داد: همه کشورهای دنیا که این روزها کوشش می کنند ادعای مردمی بودن خود را توجیه کنند سعی دارند انتخابات را در نظام سیاسی شان به بهترین صورت اداره کنند. دوره ای وجود داشته که حکومت هایی مدعی بودند مردمی هستند ولی به روشهای غیر از انتخابات اتکاء می کردند هم برای تثبیت مشروعیتشان و هم اثبات ادعایشان اما آن دوره دیگر منقضی شده وامروز دیگر کسی به هیچ روش جایگزینی برای انتخابات مستقیم که در آن مردم اراده خودشان را در نحوه ساماندهی به قدرت سیاسی آزادانه اعمال می کنند، اطمینان ندارد.
واله از منظر اجتماعی انتخابات را دارای نقشی فوق العاده برجسته ویگانه دانست و گفت: هنگامی که از طریق انتخابات شهروندان هیأت حاکم و مدیران کشور را تعیین و قوانین جاری را وضع می کنند، نسبت به این قوانین و این نظام احساس دلبستگی ومسؤلیت می کنند وبدان وفادار می مانند. حس می کنند کشورو سیستم به آنان تعلق دارد. از طرف دیگر نظام سیاسی که به این ترتیب مشروعیت خود را به دست می آورد بازتاب اراده شهروندانش است بر خلاف نظام سیاسی که موقعیت خود را با اهرمهای دیگری تثبیت می کند. به همین جهت گفته شده نظام دموکراتیک عموما پایدارتر و کارآمدتراست .
این استاد دانشگاه در ادامه ی گفت و گو با بیان اینکه سابقه انتخابات در ایران به دوره مشروطه برمی گردد ادامه داد: از زمانی که قدرت سیاسی در کشور مقید شد سنگ بنای انتخابات گذاشته شد و به مرور زمان مدلهای انتخابات به لحاظ تئوریک تکامل پیدا کرد.زمانی تنها طبقات معینی از جامعه برای مجالس نماینده انتخاب می کردند و انتخابات به حوزه قانونگذاری منحصر بود و رأس هرم سیاسی کسی بود که با انتخابات به رو ی کار نمی آمد. اما در جمهوری اسلامی به لحاظ نظری انتخابات یک قدم تکامل پیدا کرد . طبق قانون اساسی ما تمام نهادهایی که در قدرت حضور دارند به نحوی طی انتخابات تعیین می شوند. در کار انتخاب، همۀ شهروندان حضور دارند.
وی افزود: اما در عمل، وضعیت در این مسیر حرکت نکرده است. البته بخشی از این واقعیت ناخواسته وخارج از کنترل است. عوامل زیادی از جمله آنچه بی قوارگی ساخت اجتماعی در ایران نام گرفته و نیز شکافهای متعدد و وبعضاً عمیق در داخل ساخت قدرت پس از انقلاب، وهمچنین رویدادهای استثنایی و خطرناکی که بلافاصله پس از انقلاب رخ داد چون تروریزم وجنگ تحمیلی و بحرانهایی که بعضا ریشه در خارج از کشور داشت، شرایطی استثنائی را بر کشور تحمیل کرد و سبب شد که فاصله ای ایجاد شود بین الگوی عملی با آنچه در ساخت حقوقی جمهوری اسلامی به لحاظ نظری تدوین شده بود. اما با گذر از شرایط اضطرار باید ازاستثناها هم گذر شود و روال های منطبق بر قانون اساسی اعاده گردد.
واله با انتقاد ا زاینکه آنچه امروز در عمل اجرا می شود صد در صد منطبق بر ساختار حقوقی جمهوری اسلامی، دیدگاه و اراده اولیه رهبران انقلاب ولذا اراده ملی نیست، تاکید کرد که به دلیل این عوامل در جاهایی شاهد پسرفت هستیم واین واقعیت خود را در نقطه عطفها مثلا در آستانه انتخابات ودر زمان اعلام نتایج نشان می دهد.
وی در ادامه گفت: شاهد من بر این مطلب این است که متأسفانه در سالهای اخیر در ایران گاهی شاهد نارضایتی از فرآیند اجرایی انتخابات هستیم در حدی بسیار گسترده تر از آنچه در نظامهای دموکراتیک مستقر رخ می دهد واز سوی شخصیت های اصلی که در رهبری انقلاب حضور داشته اند. البته در تمام دنیا وقتی انتخابات برگزار می شود همواره کسانی معترضند اما نسبت این اعتراضها به رضایت عمومی بسیار ناچیز است و معمولا شخصیتهای اصلی درگیر در انتخابات اعتراض های بنیادین ندارند بلکه تنهاخرده اعتراضهایی است به برخی مسائل. اما در کشورما نارضایتی ها بسیار وسیع تر می شود. خوشبختانه هنوز به حد نظام های عقب افتاده ای تنزل نکرده ایم که انتخابات صددرصد صوری یا همراه با درگیری ها وخشونت ومشکلات عجیبی دارندکه تا حد زیادی غرض اصلی از انتخابات را منتفی می کند مانند رفراندم های صدام حسین وانتخابات در پاره ای کشورهای افریقایی.
واله در ادامه ی مطلب فوق افزود:البته به دلیل آنکه سطح فرهنگ عمومی در ایران بسیار بالاتر است اشکالات ساخت سیاسی با کشورهایی مانند کنیا قابل مقایسه نیست اما به هر حال وجود نارضایتی های گسترده چه نزد برخی رهبران اصلی و درگیر انتخابات و چه بخشهای گسترده ای از جامعه حاکی از آن است که در عمل انتخابات کاملا بر وقف آن الگویی انجام نمی شود که نظام حقوقی تعریف کرده است. به همین دلیل هم معتقدم که آقای خاتمی در دوره ی ریاست جمهوری شان دنبال تصویب لایحه ای بودند که روال اجرایی انتخابات در کشور را تصحیح کند و رخدادهایی را که منجر به این نارضایتی ها می شود کاهش دهد. اما متأسفانه این لایحه به سرانجام نرسید.
عضو سابق شورا ی مرکزی جبهه مشارکت با تاکید براین نکته که مردم ایران حق دارند ازساخت سیاسی انتظار داشته باشند وشرایط مطلوبی را برای اجرای انتخابات مطالبه کنند گفت: الگوی انتخابات باید بسیار نزدیکتر با آنچه که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دیده شده است باشد تا واقعا همه ی طبقات مردم و نه فقط قشرهای خاص احساس آزادی عمل، حضور پرشور و مؤثر در تعیین سرنوشت خود داشته باشند و طبقات و گروههایی احساس نکنند مانعی بر سر راه حضور فعالانه آنها وجود دارد.
این استاد دانشگاه همچنین با بیان این مطلب که" ما در حوزه ی علوم انسانی خصوصا جامعه شناسی به آسانی نمی توانیم الگوی واحدی را در بازه های زمانی مختلف یا جغرافیاهای متفاوت به عینه اجرا کنیم" اظهار داشت: در حوزه علوم انسانی همه الگوها چه معرفتی وچه ارزشی با انسان یعنی موجودی دارای ااختیار سر و کار دارد و بر خلاف علوم طبیعی با شیء ثابت مواجه نیست. انسان ها در جغرافیاها و دوره های مختلف یکسان نیستند بلکه گرایشات وعواطف مختلف دارند.بر این اساس مقایسه آنچه در ایران داریم با سایر کشورها به این دلیل که خط کش یکسانی وجود ندارد آسان نیست.
البته می توان با الگوی ایده آل سنجید. هر چند میزان نزدیک بودن الگوی ما به الگوی ایده آل هم تا حد زیادی به موقعیت اجتماعی ما، نحوه آرایش اجتماعی و مؤلفه هایی همچون فرهنگ عمومی وعناصر مهم در منافع کلان ملی بستگی دارد. زمینه ای که در آن الگوی انتخابات محقق می شود و یک نظام سیاسی دموکراتیک را ایجاد کند در نوع الگویی که گزینش می شود فوق العاده مؤثر است.
وی ادامه داد:. حال با علم به همه مقدمات درمقایسه با کشورهای منطقه، ایران جزء بهترین کشورهاست با تمام ضعفهایی که دارد. در برخی از کشورهای همسایه که اصولا انتخاباتی وجود ندارد و همه شهروندان رعایا هستند. در برخی دیگر که ساختار دموکراتیک دارند و الگوی انتخاباتی شان از ما بهتر است فرآیند انتخابات با آرایش و نظمی که باید، پیش نمی رود و در برخی دیگرهم انتخابات وجود دارد اما تعین کننده حقیقی ساختار قدرت درآن نظام ها نیست.در بعضی دیگر از نظام های سیاسی منطقه ، انتخابات صرفا دکور است.
واله در ادامه گفت:ایران با تمام عیب و نقص ها در مقایسه با خیلی نظامهای منطقه بسیار پیشرفته تر است. اما نباید فراموش کرد که هم انتظار مردم ایران و هم دیگران از ایران متفاوت است درمقایسه با کشورهای تازه به دوران رسیده ای که عمرشان به نیم قرن هم بسختی می رسد. ایران و ایرانی متکی به سابقه تاریخی فرهنگ ساز و تمدن ساز چند قرنه بلکه چند هزاره که جزء اندک اقوام تمدن ساز دنیا هستند شایستگی بسیار بیشتری وانتظار بسیار بالاتری دارند. انتظار از ایران ساختار سیاسی بسیار پیشرفته تر و با اختلالات بسیار جزئی تر است. نباید به وضع موجود راضی بود.//
این استاد دانشگاه با بیان این نکته که" به معنایی خاص، غلبه سیاست بر سایر موضوعات در کشور ما دیده می شود و مطلوب نیست " توضیح داد: گویا قرار است آثار مناقشات پیشین در سطح پولیتی از نسلی به نسل دیگر هم منتقل شود! این ابدا مطلوب نیست. با ظهور مسائل جدید، نیازهای جدید، شرایط اجتماعی جدید و ترسیم چشم انداز جدید برای کشور، باید قدرت سیاسی کوشش کند از رسوبات مناقشات و حتی آثار روانی بر جای مانده از فاجعه هایی که در گذشته رخ داده حتی المقدور فاصله بگیرد. این البته منحصر به ساخت قدرت نیست. جامعه نیز باید همین طور رفتار کند اما در ساخت قدرت اهمیت آن بیشتر است چون تأثیرش در جامعه مدنی و جامعه سیاسی بیشتر است. نباید ثبات ساختار سیاسی را باقی ماندن در همان مناسبات قدرت همراه با حفظ همان حساسیتها که از اساس مربوط به دوره ای و یا نسلی دیگر بوده فهمید. لازمه همراه بودن ساخت سیاسی با تحولات ساخت اجتماعی پالایش مستمر ذهنیت ها بر اساس واقعیت های عینی ست.
واله در ادامه گفت:این البته به معنای از دست دادن حافظۀ تاریخی وذکاوت نیست بلکه به معنای تصحیح درجه حساسیت وروز آمد سازی برآوردهاست. به تعبیری می توان گفت که قدرت سیاسی در ایران باید نشان دهد که باور کرده که ایران از مرحله انقلاب گذشته و در مرحله ای است که نظام سیاسی جدید و الگوی بدیعی از جمهوری اما واقعا یک جمهوری بومی شده می خواهد ارائه دهد. جمهوری ای که بر دوش آحاد مردم استوار است.این را باید باور کند و در عمل نشان دهد. ابراز نگرانی شدید و غیر متعارف از خطراتی که ممکن است از درون ساخت سیاسی را تهدید کند ضمن اینکه موجب می شود فیلترهای عجیبی به کار گرفته شود که در عمل فاصله بین سطح سیاست و جامعه را افزایش دهد، بیش از هرچیز نشان می دهد که قدرت سیاسی یا خود را باور نکرده و ریشه اش را در اعماق سطح اجتماعی نمی بیند یا دست کم بلد نیست که باورش را نشان دهد.
وی خاطر نشان کرد: به نظر من بیماری اساسی که ساختار سیاسی فعلی کشور را در موضوع انتخابات گرفتارکرده همین فقدان باور یا ضعف در ابراز این باور است و به نظر من نتایج خطرناکی را می تواند برای آینده کشور و نه فقط آینده جمهوری اسلامی ایران ببار آورد.
نگاه به انتخابات باید نگاه به فرصتی باشد که قاعده اجتماعی حکومت هرچه بیشتر گسترش و ژرفا پیدا کند نه یک موقعیت اضطراری که مایۀ بروز بحران ها، تنشها و نهایتا سرخوردگی در بخشی از جامعه شود. البته برای کسانی که حقیقتا به دموکراسی اعتقادی ندارند و مردم را فقط برای اطاعت و نه مشارکت در سرنوشت می خواهند انتخابات فاقد این مفهوم است.
واله د رخاتمه تاکید کرد:اما انقلاب اسلامی در ایران و ساختار سیاسی منبعث از آن جای مناسبی برای این گونه نظام فکری نیست.
